สารนาถ

สารนาถ เป็นสถานที่สำหรับจาริกแสวงบุญที่สำคัญอีกแห่งหนึ่งของชาวพุทธ อยู่ห่างจากตัวเมืองพาราณสี ๑๐ กิโลเมตร ตั้งอยู่ทางทิศเหนือของกรุงพาราณสี อันเป็นเมืองศูนย์กลางแห่งศาสนาฮินดู ภายในแคว้น ยู.พี. คือ อุตรประเทศของรัฐบาลอินเดีย ปัจจุบันจัดเป็นสังเวชนียสถานแห่งที่ ๓

สารนาถ เดิมมีชื่อวา "ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน" ที่ได้ชื่อว่าสารนาถ เนื่องจากพระจริยาของพระพุทธองค์เมื่อคราวเป็นพระโพธิสัตว์ได้เป็นที่พึ่งของกวาง หลังจากที่พระองค์ได้ตรัสรู้ที่ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ที่เมืองคยาหรือพุทธคยาแล้ว พระองค์ก็ได้พิจารณาหาบุคคลผู้มีอัธยาศัยเหมาะแก่การแสดงธรรมให้ฟัง ทรงทราบว่าปัญจวัคคีย์ซึ่งออกบวชติดตามพระองค์ได้พากันมาอยู่ที่นี้ พระองค์จึงเสด็จมาเพื่อแสดงธรรมโปรดพระธรรมเทศนาครั้งแรก มีชื่อว่า "ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร" ผลแห่งการแสดงธรรมเทศนาครั้งแรก ทำให้ท่านพระโกญทัญญะผู้เป็นหัวหน้าของปัญจวัคคีย์ได้ดวงตาเห็นธรรมคือบรรลุเป็นพระโสดาบันและขออุปสมบทเป็นพระสงฆ์องค์แรกในพระพุทธศาสนา ทำให้มีพระรัตนตรัยครบบริบูรณ์ในโลก คือ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์

ประมาณเกือบ ๓๐๐ ปีต่อมา เมื่อพระเจ้าอโศกมหาราช ได้หันมานับถือพระพุทธศาสนา ได้เสด็จมานมัสการสถานที่นี้ พระองค์ได้ทรงสร้างถาวรวัตถุต่างๆ ไว้มากมาเพื่อเป็นอนุสรณ์แก่พระพุทธเจ้า

สารนาถ ได้เจริญรุ่งเรืองสุดขีดในสมัยราชวงศ์คุปตะ ดังที่ท่านสมณะเฮี่ยนจั๋ง ได้บันทึกไว้ในจดหมายเหตุของท่านว่ามีพระอยู่ประจำ ๑,๕๐๐ รูป มีพระสถูปสูงประมาณ ๑๐๐ เมตร มีศิลาจารึกของพระเจ้าอโศกและสิ่งมหัศจรรย์มากมาย

เมื่อกษัตริย์โมกุล ซึ่งเป็นอิสลาม ได้กรีฑาทัพเข้ารุกรานอินเดีย พระพุทธศาสนาก็พลอยถูกทำลายไปด้วย แม้ที่สารนาถก็ไม่ถูกยกเว้น ดังนั้น สารนาถได้เสื่อมลง เหลือไว้เพียงร่องรอยแห่งความรุ่งเรืองในอดีต จนมาถึงยุคของท่านอนาคาริกธรรมปาละ ชาวศรีลังกาได้มาบูรณะขึ้นใหม่อีกครั้ง